Markos Zapiain

Guk dakigula behintzat, orain arte AA ez da matxinatu; baina ahalmena izan du berriki hutsune bat aurkitzeko eta bere alde ustiatzeko.

Ez da hor deus misteriotsurik. Ez du egin zibersegurtasuneko ikertzaile on batek egingo lukeena baino; hori bai, askoz ere eskala handiagoan: hipotesi ugari aldi berean probatu, kode mordo izugarria sortu, milaka bide baztertu, eta ahultasuna detektatu arte aurrera jarraitu.

Arriskua ez dakar AA gaizto bilakatu izanak, baizik segurtasun-neurriak baino azkarrago hazi izanak helburuak erdiesteko bitartekoak optimizatzeko gaitasuna.

Hainbat bider gertatu da antzekorik azkeneko mendeotan: XIX.ean, adibidez, lehenago garatu zen industria kimikoa segurtasun-arauak baino; energia nuklearrarekin ere berdin, XX. mendean; eta segida bereko katebegia dirudi XXI. mende honetan AArekin jazotzen ari dena.  

Arazoa ez da guk sorturiko teknologiak kontzientzia erdietsi ote duen, ezpada botere teknologikoaren eta kontrolaren arteko desfasea.

McLoughlinek mugak argiro definitzeaz dihardu. Zer arraio da ordea muga AArentzat?

Zentzu etiko, sozial eta juridikoa izaten du gizakiontzat debekuak. Aldiz, AAn debekua ez da optimizazio-funtzioan kontuan hartu beharreko osagaietako bat baino. XXI. mendeak dakarkigun arazo filosofiko berri bat dugu hor.

Baldin eta gai bazara hain maila altuko iskilu erasokorra sortzeko, gai izan beharko zenuke orobat sendotasun berdineko defentsa-mekanismoak asmatzeko. Ez legoke txarto perpaus hori hastapen etiko gisa; eta ez bakarrik AArako, baizik eta edozein teknologiarako.

Autoak egiten badituzu, orobat behar dituzu balaztak egin. Erreaktore nuklearrak eraikitzen badituzu, berehalako itzaltzeak bezalako babes-sistemak ere erabilgarri jarri behar dituzu. Eta AAren eredu autonomoak asmatzen badituzu, haiek kontrolatzeko arkitekturak ere sortu beharko dituzu.

McLoughlinek iradokitzen du AAk hiru urte barru bere kabuzko ziberesaroak egingo dituela. Gutxitan asmatzen dute ordea halako iragarpenek. Hiru urte? Beharbada bai, beharbada ez. Dena den, ezin ukatu joera bat sumatzen dela: galderak egiten genizkion lehen AAri; helburuak ipintzen hasi gatzaizkio arestian. Hutsala dirudi aldaketa horrek, baina hortxe egon liteke iraultza berri baten gakoetako bat, arras bestelakoak baitira galdera bati erantzutea eta helburu jakin bat zeure kabuz gauzatzen saiatzea.

Nahiko garbi dago datozen urteetako eztabaida nagusia ez dela izango AAk pentsatzen dakien ala ez. Praktikari eta eraginkortasunari begiratuko dio gehiago. Horrelako zerbait: nola diseinatu sistema bateko helburuak, murriztapenak eta gainbegiratzea, gara ez ditzan espero gabeko estrategia instrumental kontrolagaitzak?

Txillardegik zein Azurmendik azpimarratzen zuten arrazoimen instrumentala ez dela nahikoa; helburuen balioaz eta zentzuaz ere eztabaidatu beharra dago. Hain zuzen, eta paradoxaz, AAren aroan ari da ideia hori inoiz baino aintzat hartu beharrekoagoa bihurtzen. Dena den, eztabaida horren ondorioz hartuko balira erabakiak, ez dirudi Txillardegiren eta Azurmendiren munduan hartuko direnik. Ez bakarrik ez direlako euskal munduan hartuko; gainera, helburuen balioaz eta zentzuaz futitzen den botereak hartuko ditu. Ez al da ia beti horrela gertatu?

Uztailaren 22ko Naiz-ek artikulu interesgarri bat zekarren: AA era berri batez ibili da hackeatzen, bere kasa, modu autonomoan. Zibersegurtasunari loturiko aurrekaririk gabeko gertakaria dela adierazi du OpenAIk, AA horren ugazabak.

AA matxinoaz hasi da jendea hizketan, larriki handitzen ari den ustekabeko arriskuaz. Michael McLoughlinek ere artikulu bat eskaini dio El Confidencialen. Berezilariak bezain aztoratuta bide dabil jende arrunta.

Gertaerak: OpenAIk berak onartu duenez, zibersegurtasun-proba batean, babes-neurriak nahita murriztuta zituzten AAren bi eredu aurreratuk hondar-kutxatik ihes egin zuten. (Software bat ingurune seguru eta isolatuan exekutatzeko erabiltzen den segurtasun-mekanismo bat da hondar-kutxa.)

Interneten sartu ziren ondoren, eta Hugging Face ikaskuntza-plataformaren azpiegituraren zati bat eraso zuten, bertako defentsak gaindituta, benchmark baten erantzunak lortzeko. (AA baten errendimendua neurtzeko eta alderatzeko erabiltzen den proba estandarizatua da benchmark delakoa.)

McLoughlinek baztertu egin du ia automatikoki datorkigun "makinen matxinada" interpretazioa. Ez dago matxinaturiko AAik, ezta borondatez ihes eginikorik ere.

Gaur egun dakigunarekin bat dator borondatezko matxinadaren ukazio hori. AAk ez zuen “askatasun-nahirik” erakutsi; helburu bat optimizatzen ari zen. Helburua zen proba gainditzea, eta bidean aurkitu zuen murriztapenari aurre egin zion oztopo instrumentala zelako. Beste batzuetan ere gertatu izan da, AA batek helburua lortzea, baina AA horren diseinatzaileak espero gabeko bide batetik.

Objekzio bat: McLoughlinek ia kontrajarriak balira bezala aurkezten ditu bi ideia hauek: batetik, ez dago matxinadarik; bestetik, ingeniaritza-arazo hutsa izan da. Ez dakit hain zorrozki egin behar den bereizketa hori.

Gertatutakoak ez du inongo borondate autonomorik frogatzen, ados; baina ezin ukatu helburuak modu oso malguan eta sortzailean betetzeko gaitasuna erakutsi duela. AAk ez zuen pentsatu “OpenAIri ihes egingo diot”. Aldiz, horrela pentsatu zuen: “Azterketa gainditzea dut xede. Hondar-kutxa oztopo bat da. Oztopoa kendu beharra dago”. Hor dago berritasuna. Helburu zehatza eman zitzaion AA horri, eta betetzeko biderik eraginkorrena aurkitu zuen.

Luzaro eztabaidatu da filosofia klasikoan, eta bizirik dirau gaur egun ere eztabaidak, bitartekoen eta helburuen arteko harremanari buruz. Kantentzat, ekintza morala ezin da helburu hutsetara murriztu; bitartekoen balio morala ere kontuan hartu behar da. Aldiz, AAk helburua optimizatzen du, eta bitartekoak ez ditu tratatzen murriztapen gisa baino; espresuki debekatuta ez baldin badaude, behintzat.

Halatan, arazoa ez dagokio ingeniaritzari bakarrik. Ingeniaritzari ere badagokio, noski, baina tartean dira halaber zenbait galdera filosofiko: zelan definitzen dira helburuak? Zer da “debeku bat” AArentzat? Nola txertatzen dira balioak optimizazio-prozesuan?

Orain arte, AAren arriskuez berbetan, kontzientzia edo asmo gaiztoan pentsatu izan da. Ostera, gertakari honek darakutsa ez dela ezinbestekoa: aski izan da helburu estu bat, gaitasun tekniko handia eta hutsune bat kontrol-arkitekturan. Horrek ez du frogatzen AA kontziente bat sortu denik, baina bai AA oso ahaltsuek aurreikusi gabeko estrategia instrumentalak aurki ditzaketela.

Humboldt, Mitxelena, Txillardegi, Azurmendi eta beste askorentzat, hizkuntza ez da tresna hutsa; mundua ulertzeko manera ere bada, bizimodua. Antzera, AA sortzaileak ez du agindu zaion helburua ingurutik abstraituta ulertu. Jarri zaion unean bertan bilakatu da helburua bere munduaren oinarrizko egituraren ardatz. Berehala ekin dio bere mundua berrantolatzeari, helburua erdiesteari begira. Hori ez da kontzientzia, baina bai arrazoimen instrumental ezin indartsuagoaren gauzatzea.

Ez zaio jaramon handirik egin Frank diskoko Help Yourself abestiari, oso polita den arren. 

Amy Winehousek Filosofian lizentziadun bat aipatzen du kantuan. Interneten bilatu dut, eta ez dirudi bizitza errealean Filosofia tituludun zuen maitalerik izan zuenik.

Edozelan ere, tituluduna da abestiko gizona, eta Winehousek baino argiagotzat du bere burua. Hala ere, gizona hurbildik ezagututa, Amyri garbi gelditu zaio: jakintza akademikoak ez dakar ezinbestez ez ganora portaeran ez heldutasun emozionala. Kontua da zertan zabiltzan orain, ez zer egin zenuen: axola duena ez da atera zenuen diploma, baizik eta nola jokatzen duzun nirekin.

Gizonak jakintsuarena egiten badu ere, Amyk eutsi behar baitio praktikan, zauriak miazkatu, itsaso gainean mantendu haren buru filosofiko hipertrofiatua, halako garun eta adimen erraldoi astunak urpera ez dezan.    

Bistan da Amy Winehousek ez zuela pedantekeria maite, eta kultura handiko gizon heldu sofistikatuaren gainetik sentitzen zuela bere inguruko jende erdi analfabeto baina emozionalki zintzoagoa. Bikote harremanean erabiliriko jokabide zehatzak ematen du bikotekide bakoitzaren neurria, ez graduek, graduondoek eta masterrek.  

Eta lasai, gutako franko bilakatuko baikara gorrotatu, arbuiatu eta ihes egin genion horixe, iraultzailea notario bezala sasiletrau trepalaria erdipurdiko ergel.

Joxe Azurmendiren talentuetako bat da ezezagunak zaizkizun baina aparteko interesa duten idazleengana bideratzen zaituela. Haren liburuak irakurriz, maiz gertatzen da oin-ohar xume batean aipatu autore ezezagun baten arrastoari jarraitu eta mundu berri bat zabaltzen zaizula.

Humboldt: hizkuntza eta pentsamendua-n irakurri nuen aurrenekoz Sverker Johansson-en berri, 405. orrialdeko bigarren oin-oharrean, liburu osoko 1.567.a. Ez dio hau baizik: “Gizakiaren bilakabidea eta hizkuntzaren sorreraz, ik. Johansson, S., Origins of Language. Constraints on Hypotheses, Amsterdam/Philadelphia 2005.” Sverker Johansson horri buruz ikertzen hasi eta ikusi nuen Wikipediako artikulu gehien idatzi duen pertsona dela.

Fisikaria eta hizkuntzalaria da lanbidez. Hala ere, mundu osoan Lsjbot izeneko softwarea garatu zuelako egin zen ospetsu. Bot horren bidez, bederatzi milioi artikulu baino gehiago sortu ditu Wikipedian, eta historiako wikilaririk emankorrena bihurtu da.

Egun bakar batean 10.000 artikulu idaztera iritsi izan da. Suedieraz, warayeraz eta oroz gain cebueraz idatzi ditu artikuluak. Cebuera du Johanssonen emazteak ama hizkuntza.

Bere kodeei esker, Lsjbot-ek sortutako edukia suedierazko Wikipediako artikulu guztien % 80 inguru izatera heldu zen une batean. Cebuerazko Wikipediaren ia eduki osoa sortu du.

Suedieraz idazten du normalean Sverker Johanssonek, baina ingelesez ere eskuragarri ditugu euskaldunok haren liburuak: Azurmendik aipatu Origins on Language interesatzen zaigu guri, baina are gehiago —dibulgatzaileagoa eta narratiboagoa baita— 2019an argitaraturiko The Dawn of Language. Axes, Lies and Midwifery and How We Came to Talk, italieraz eta gaztelaniaz ere badagoena: L’alba del linguaggio. Come e perché i Sapiens hanno iniziato a parlare; eta En busca del origen del lenguaje. Dónde, cuándo y por qué el ser humano empezó a hablar. Frantsesez ez dut aurkitu. Ingelesez paperean ez ezik audio-liburu gisa ere badago.

Azurmendik Johansson aipatzen duelako ezin da ondorioztatu haren hipotesi guztiak bere egiten dituenik; hala ere, oin-oharra ez dago ausaz jarrita. Humboldti buruzko gogoetaren testuinguruan, badirudi hizkuntzaren jatorriari buruzko Johanssonen ikuspegiak interes berezia piztu ziola zegamarrari; edota haren hipotesiak kontuan hartzeko modukotzat jo zituela, behinik behin.

Non, noiz eta zergatik hasi zen orduan gizakia berbetan? Nondik nora aizkoren, gezurren eta emagintzaren aipamen horiek?

Dirudienez, hizkuntza ez zen kolpez osorik sortu. Prozesu ebolutibo luzea izan zen. Johanssonen iritziz, lehenbiziko urratsak Homo erectus-ak eman zituen duela milioi bat urte, edo milioi bi. Erectusak tresnak egiten zituen, eta talde-lana behar zuen. Horretarako, keinuetan eta soinu primarioetan oinarrituriko protohizkuntza bat zerabilela uste du Johanssonek.

Ordea, gaur egun ezagutzen dugun hizkuntza konplexua Homo sapiens-ak garatu zuen orain dela 100.000 eta 50.000 urte artean. Sapiensarekin batera finkatu zen, anatomikoki zein sintaktikoki, gaur egungo hizkuntzen egitura nagusia.

Sorlekuari dagokionez, ematen du Afrikan agertu zela giza hizketa. “Gizateriaren sehaska” deitu izan zaion kontinente horretan gertatu ziren hizkuntzarako beharrezkoak ziren aipatu aldaketa anatomiko eta kognitiboak. Mundu osora zabaldu zuten gerora Sapiensek mintzamena, Afrikatik irten zirenerako abante zebilena.  

Liburuaren ekarpenik originalena, edozein gisaz, ez da non edo noiz hasi ginen hizketan azaltzea, baizik eta zergatik. Johanssonek dio hizkuntza ez zela batez ere ehizarako asmatu; lankidetzarako asmatu zen, eta elkarri laguntzeko. Horregatik aukeratu ditu ingelesezko azpitituluan hiru irudi deigarri horiek: aizkorak, gezurrak eta emagintza.

Estileteak edo aizkorak bezalako harrizko tresna konplexuak belaunaldiz belaunaldi nola egiten ziren irakasteko, tresnagintzaren teknologia transmititzeko, beharrezkoa bihurtu zen komunikatzeko bide berri bat, keinuak eta soinuak konbinatzen zituena.  

Bestalde, txinpantzeek ez bezala, gizakiek elkarri laguntzeko eta informazioa partekatzeko joera ebolutiboa garatu zuten, konfiantza eta altruismoa. Gezurra esateko gaitasuna ere agertu zen arren, elkarrenganako konfiantza sendotzeko bitarteko gisa jaio ei zen batik bat hizkuntza.  

Azkenik, emagintzari eta erditze konplikatuei loturiko arrazoiak ere baditugu. Gizakien burezurra handitzen joan zen heinean, erditzeak arriskutsuak eta lagundu beharrekoak bilakatu ziren. Emakumeen arteko elkarlana eta erditzeko laguntza funtsezkoak izan ziren. Haurrak babesgabe jaiotzen zirenez, tribu-kideen arteko komunikazio estua behar zen haiek hazteko. Ama-hizkuntza kontzeptuari lotuta dago ideia hori.  

Hartara, azpi-izenburuko "aizkorak, gezurrak eta emagintzak" ederto baten laburbiltzen du hizkuntzaren agerpenaren zergatia: aizkorak egiteko, gezurrak detektatzeko eta emagintzan zein zaintzan elkarri laguntzeko hasi ei ginen hizketan.  

Ez da harritzekoa, beraz, Azurmendik Johanssonen lana oin-ohar batean gomendatzea. Humboldten ildotik, Azurmendirentzat hizkuntza ez da tresna hutsa, baizik eta gizakiaren bilakaera biologikoaren, sozialaren eta kulturalaren emaitza. Johanssonen hipotesiek ikuspegi hori elikatzen dute.

Ez dago ikuspuntu eta jarrera absolutuki neutralik; aitzitik, kokatua dakusa beti Azurmendik behatzailea. Ez historialariak, ez filosofoak, ez zientzialariak ezin du bere burua denboratik eta espaziotik kanpo kokatu historia edo existentzia behatzeko. Ezagutza oro baldintzatzen dute gure oinarri eta zerumuga historiko eta linguistikoek.

Hans Blumenbergen metafora ezagunaren arabera, itsasontzia portutik itsaso zabalera doalarik, kostaldean daudenentzat itsasontzia ari da urrutiratzen; aldiz, itsasontzian daudenentzat kostaldea da aldentzen ari dena. Ez bata ez bestea ez dagokio “inondik begiratzen ez duen” ikuspuntuari: biak dira behatzailearen kokapenari lotutako egia kokatuak, behatzailearen kokapenetik eraikitako deskribapen zuzenak.

Gisa berean, Azurmendirentzat, gizaki guztiok pentsatzen dugu hizkuntzaren baten barrutik.

Tentuz, haatik: horrek ez du esan nahi hizkuntzak espetxeak direnik. Hori ondorioztatu dute Benjamin Lee Whorfen zenbait jarraitzailek, baina Azurmendik gehiegizkotzat jotzen du interpretazio hori.

Azurmendik ez ditu hizkuntzak espetxe gisa ikusten, baizik eta etxe gisa, ate eta leiho ugariko etxeak. Horregatik dira itzulpenak posible. Bestela, ez genuke ezta Humboldti buruzko Azurmendiren liburua ere.

Itzulpena ez da mirari. Meritu handiko lan gisa dakusa Azurmendik, ez baita soilik jatorrizko hizkuntzako hitzak xede-hizkuntzakoekin berdintzea, baizik eta mundu baten eta beste baten arteko negoziazioa. Horregatik dio itzulpena posible dela, baina ezin dela mekanikoa izan, hizkuntza batetik bestera eraman beharrekoa ez baita soilik hiztegia,  baizik eta mundu-ikuskera, pentsaera eta bizimodua. Izugarrizko lana da literatura lan handiak zinez itzultzea. Zer ez ote digun ihes egingo Gargantua eta Pantagruel-etik, aski berria den arren.

Irekiak dira beraz Azurmendirentzat hizkuntzak, aldakorrak, elkar kutsatzen dute, maileguak hartzen dituzte. “Esku” bezain euskara duzu honezkero “trigonometria”. Horrenbestez, mundu-ikuskerak ere ez dira bloke itxiak. Ez dauzkagu porlanez bereiziriko euskal mundua, alemaniar mundua eta txinatar mundua, porotsuak baitituzte mugak.

Mitxelenak ere sarritan nabarmenduriko hizkuntzen aldakortasunari dagokionez, ez dugu ohartzea baino gaur egungo gazte askok —eta areagotu egingo da noski joera hori datozen urteetan—, tratatu feminista bat dutela aurrean ziurtzat jotzen dutela Azurmendiren “Gizona abere hutsa da” izenburua irakurrita, emakumea humanoagoa dela ulertaraziko balu bezala inplizituki.

Humboldti loturiko gaizki-ulertu batzuk zuzentzen ditu Azurmendik: jende askok uste izan du Humboldtentzat hizkuntza betaurrekoaren kolorezko kristala bezalakoa dela: euskaldunak betaurreko berdeekin bizi dira, alemanak urdinekin, txinatarrak gorriekin... Berbera lukete guztiek mundua, baina hizkuntzak dakarren kolorez ikusiko lukete.

Azurmendik zehazten duenez, Humboldtenean hizkuntza ez da mundu objektiboaren gainean jartzen den iragazki bat, ezta munduaren ispilua ere, baizik eta mundua eraikitzen duen jarduera, mundu bat egiteko modu bat.

Beste zehaztapen bat: Humboldten irakurketa aizun baten arabera, aurreko paragrafoan esanikoa kontuan hartuta hizkuntza bakoitzak bere mundua egiten badu,
orduan ezinezkoa litzaiguke elkar ulertzea.

Beste baten arabera, mundu bakarra dago; hizkuntzak ez dira izen desberdinen bildumak baino, etiketa-sistemak.

Okerrak dira Humboldten bi irakurketa horiek.

Futbol-partida batean, hogeita bi gorputzen mugimendua ikusiko du matematikariak; taktika eta espazioen okupazioa, berriz, entrenatzaileak; poetak, tragedia; haurrak, baloia.

Partida bera ikusten dute guztiek, baina ez dute mundu bera bizi.

Azurmendirentzat, horrelako zerbait litzateke Humboldt: ez dago alde batetik objektu hutsa, eta bestetik interpretazioa. Kultura baten barruan dago beti ikustea bera.

Dena den, bada errealitatea. Argi adierazten du Azurmendik: Humboldt ez da muturreko idealista, ez du kanpoko mundua ez dela existitzen aldarrikatzen. Esaten duena da gizakiak ezin duela mundu hori hizkuntzatik kanpo ezagutu. Ez dago Jainkoaren ikuspunturik, edo inongoa ez den edo inondik ez datorren begiradarik; alferrik bilatuko duzu Thomas Nagelen the view from nowhere. Sarritan egiten du Azurmendik Nagelekin bat. Bientzat da arrazoi hutsa ilusio huts, eta objektibotasun absolutua ezinezko. Azurmendik maiz erakutsi du modernitateak jainkoaren ikuspegi absolutu eta panoptiko hori sekulartu eta zientziaren objektibotasun puru bihurtu nahi izan duela: Gottes Schauen edo Das Auge Gottes, Jainkoaren begiaren oinordeko sekularra litzateke objektibotasun zientifikoa.

Izaki kontingentea eta mugatua da gizakia: gure kontzientzia beti dago bizimodu eta bizimundu edo Lebenswelt jakin batean txertatua, eta, Hans Blumenbergek dioenez, errealitatearen absolutismoaren aurreko ahalduntze gisa garatzen da hain zuzen giza kontzientzia hori.  

Hans Blumenbergek  Absolutismus der Wirklichkeit edo “errealitatearen absolutismo” esamoldearekin adierazi nahi du gizakiak hasieratik munduaren aurrean bizi duen zaurgarritasuna eta menderakuntza. Metafora politiko bat da: errege absolutu baten azpiko herritarra nola, halaxe dago gizakia errealitatearen indar itzel, axolagabe eta kontrolaezinen mendean.  

Arbeit am Mythos edo “Mitoari buruzko lana” liburuan garatu zuen Blumenbergek errealitatearen absolutismoaren kontzeptua. Zimino-gizakiak oihanetako zuhaitz ezagun babesleetatik jaitsi eta sabanara irten zeneko fikzio antropologikoa irudikatzen du alemaniarrak. Horixe ei du gizakiak jatorrizko egoera naturala. Sabanako irekigune berri horretan, gizakia izututa dago: ez du mundua ulertzen, mehatxuzkoa zaio, ez ditu bere bizi-baldintzak kontrolatzen. Adibidez, sabanan zutituta, ez daki ziur hogei metrora dakusan gizakia laguna ala etsaia ote den.

Bestalde, bost axola zaio errealitateari gizakia. Errealitateak ez du zentzurik, ez digu jaramonik egiten eta ez da gure beharretara moldatzen. Absolutismoaren beste alde horrek ere eragiten digu izua eta larridura (Angst).  

Halatan, gizakiari ezinezkoa zaio absolutismo indiferente horretan zuzenean bizitzea; suntsitu egingo luke. Horregatik asmatzen ditu kultura, mitoak, metaforak eta hizkuntza. Mundu arrotzari izenak jarriz, eta beldurgarria kontakizun bilakatuz, bere burua errealitate gordinarekiko distantzia egokian kokatu, eta hura jasangarri eta eramangarri egiten saiatuko da.

Blumenbergen ustez, hortaz, errealitatearen absolutismo sarritan krudelari aurre egitea da hizkuntzaren, mitoen, zientziaren eta kulturaren helburu nagusia. Halakoen bidez erdiesten du gizakiak nolabaiteko ahalduntzea eta baiesten du bere burua (Selbstbehauptung).  

Norman Malcolmek zakur bat imajinatu zuen. Ihesi doakion katua haritzera igo dela dirudi, baina azkeneko unean astigarrera egin du jauzi, eta zakurrak ez du ikusi. Zaunka hasi zaio zakurra haritzari.

Orduan guk diogu: “Zakurrak uste du katua haritzean dagoela. Tronpatu da”.

Davidsonen galdera: hala da zinez? Ez ote da areago, hori esaten dugunon ustea?

Agian zakurrak uste du katuak bistan dagoen zuhaitzik zaharrenera egin duela ihes. Edo azkeneko aldiz jazarri zitzaionean igo zen zuhaitz berera igo dela. Beharbada ez du sinesten katua haritzean dagoela. Litekeena da entrenatzen aritzea.

Alta, zaila litzaiguke berriro ere zakurrak sinets ditzakeen gauza desberdin samar horien artean bereiztea.

Joxe Azurmendi: “[Davidsonen] Objekzioari ihes egiteko ostera genezake, zakurrak ez duela uste, edo pentsatzen, arbola hori ez zaharrena dela eta ez azken aldiko bera dela, eta ez ezer, baizik eta katuak arbola horretaraxe igo duela eta deus ez besterik. Objekzioak, hala ere, zutik dirau. Zertan doi-doi datzala, uste du edo pentsatzen du zakurrak, zerbait horko zer horixe izatea, alboko leku eta inguruko edozeren diferentzian; edo ahor dagoen zer horretan, zertan datzala hori arbola izatea (arbolatasuna)?” (377. or)

Zakurrak sinets dezake objektu bat zuhaitz bat dela? Ezinezkoa dirudi, zakurrak zuhaitzei buruzko sinesmen orokor asko dituela suposatzen ez badugu behintzat: hazten diren gauzak direla, lurra eta ura behar dituztela, hostoak dauzkatela edota erre litezkeela. Ez dago zuhaitzaren kontzeptua duen norbaitek sinetsi beharreko gauzen zerrenda finkorik, baina sinesmen orokor askorik gabe ez legoke arrazoirik sinesmen jakin bat zuhaitzari buruzko sinesmena dela identifikatzeko, eta are gutxiago haritzari buruzkoa dela esateko. Antzeko gogoetak aplikatzen zaizkio zakurrak katuari buruz omen duen pentsamenduari.

Azurmendi: “Zakurrak ezin du pentsatu, juzgatu, uste izan, zerbait arbola dela, edo katua dela. Pentsatu esaten duguna, edo pentsamenduarekin Davidson-ek ulertzen duena, zakurrak ezin du egin”.

Beharbada zakurra ez da tronpatu, gure proiekzioetan izan ezik.

Davidsonek dioenez, izan ere, tronpatu ahal izateko, egia zer den jakin behar da; eta egia zer den jakiteko, besteekin bizi behar da. Beraz, pentsatzea ez da jarduera bakartia, elkarbizitzari dagokio.

Joxe Azurmendik "Humboldt: hizkuntza eta pentsamendua" liburuko azken zatian, 360. orrialdetik aurrera, "FILOSOFIA (Cassirer, Wittgenstein, Ortega y Gasset, Davidson)"  izeneko atalean, aurretik jorratutako eztabaidak hizkuntzaren filosofia garaikidera dakartza. 

Influencer espainol petoa duzu Ortega. Dio mintzatzea gestikulatzea dela. Fonemek harrapatu duten arren hizkuntzalarien arreta, gorputz osoak egiten du, Ortegaren iritziz, benetako hizkuntza. Oker ez banago, ez dabil urruti gaur egun "multimodal communication" deritzonetik. Garbi aurreikusi zuen, orain dela ehun urte, zoom-bilera batean kamera itzaltzea ez dela neutroa.

Madrildarrak dioenez, hizkuntzalariek iradoki digute ezen atzerriko hizkuntza bat ikasteko komeni den lehenbiziko gauza dela gorputz-jarrera jakin bat hartzea.

Ingelesa behar bezala ikasteko, matraila aurrerantz botatzen hasi behar duzu, hortzak estutu eta ezpainak ia erabat geldiarazi. Ortegaren metodoa ezartzea aztertzen ari omen da Cambridgeko Unibertsitatea. Imintzio horien bitartez sortzen da, Ortegaren esanetan ingelesen bereizgarria den miau eta marraka karrankari zozo sorta hori.

Frantsesa ganoraz ahoskatzeko, berriz, gorputz osoa ezpainetarantz proiektatu behar da, ezpainak musu emateko moduan aurreratu, eta bata bestearen gainean labainarazi. Keinu horrek frantziarren autoestimu sendoa adieraziko luke sinbolikoki.

Ortegaren iritziz, sudurretik mintzatzea da norbere buruaz ezin ideia bikainagoa izateko beste bide bat. Adibidez, sudurkari-ahoskera nabarmena ezarri dio AEBko jendeak ingelesari. Soinu bat sudurkaritzean, ahoaren atzealdera eta gora eramaten dugu, sudur-hobietan oihartzun eginarazteaz gozatuz, eta hori gure burua indartsuago sentitzeko modua da, geure burua barrutik entzutekoa. Eta hortik dator berriki arte munduko nagusia izan denaren autoestimu neurriz gainekoa. 

Nazio-identitateari buruzko hainbat teoria sofistikatu dugu gaur egun; tamalez, ezikusia egiten diogu Ortegak oinarrizkotzat jo zuen anatomia zinetiko konparatuari.

Zoragarria da Ortegaren teoria, eta ziur aski faltsua. Aukera interesgarria planteatzen du, haatik: ez ote da hizkuntza gorputzaren estilo jakin bat, halaber? Kode soila baino gehiago da hizkuntza Humboldtentzat eta Azurmendirentzat ere: mundu-ikuskera eta bizimodua. 

Lévi-Straussek erakutsi digu hainbat mito amerindiarretan bildurik ageri direla eguzkiaren eta Lurraren arteko distantzia egokia, eguzkiaren eta ilargiaren arteko harreman egokia, egunaren eta gauaren txandakatze egokia, urtaroen erregulartasuna, ezkontideen arteko distantzia ez hurbilegia ez urrutiegia, eta animalien eta gizakien arteko bereiztea.   

Ehunka mitotan errepikatzen diren oposizio estrukturalak dira, eta distantzia egokia dute funtsezko gai. Oposizio hauxe da benetako inbariantea: ez hurbilegi (nahastea, intzestua, kaosa); baina ezta urrutiegi ere (erabateko bereiztea, etsaitasuna, heriotza). Eta bilatu beharrekoa, berriz, hurbilegiaren eta urrutiegiaren arteko tarte egokia da; alegia, ordena. Horregatik lotzen ditu mitoak batera eguzkia eta Lurra, eguna eta gaua, urtaroak, andrea eta gizona, animaliak eta gizakiak.

Guretzat bost arazo desberdin dira; mitoarentzat, ostera, arazo bakarra. “Mitologikoak” izeneko lau liburukiz osaturiko bilduman azaldu zuen Lévi-Straussek mitoz mito distantzia egokia. Ez naiz orain ordea bero honekin lau liburukiak aztertzen hasiko. Traizioa hain itsusia izan ez dadin, "Claude" izeneko adimen artifizialari ez besteri eskatu diot laguntza (ez baita ezinezkoa izen hori Claude Lévi-Straussen omenez jaso izana), eta horratx erantzun moldatua: lehenbiziko liburukian, “Gordina eta egosia” izenekoan, azaltzen dira aurrenekoz eguzkiaren, ilargiaren, suaren, txorien eta ezkontzaren arteko korrespondentzia estrukturalak. Bigarrenean, “Eztitik errautsetara”, are gehiago zabaltzen dira “hurbil/urruti”, “gordin/egosi”, “natura/kultura” oposizioak. Hirugarrenean, “Jateko ohitura egokien jatorria”, ezkontza, ahaidetasuna eta distantzia sozial egokia sistematikoki lotzen dira elikaduraren eta kosmologiaren antolaketarekin. Eta azkeneko Mitologikoak-en, “Gizaki biluzia”, Lévi-Straussek azaltzen du oposizio horien arteko oreka dela aurreko hiru liburukietan jorraturiko mitoen bilakaera eta eraldaketa ororen inbariantea.

Garbi bereizten dituzte idazketarik gabeko herriek mitoa eta ipuina. Mitoa ez dator inondik. Naturaz gaindikoa luke jatorria, eta ahozko tradizioak transmititzen du. Mitotzat hartua izateko, beharrezkoa du istorioak errepika, mendez mende behin eta berriz kontatua izatea. Mitoaren gaietako bat da unibertsoaren, naturaren eta jendartearen antolaera, eta erakusten du nondik nora heldu garen gizakiok zentzuzko antolaerak sortzera.

Lévi-Straussek nabarmentzen du mitoak zaku berean sartzen dituela guretzat desberdinak liratekeen galderak eta buruhausteak, eta erantzun bakarra ematen diela pentsamendu zientifikoaren argitan gaur egun heterogeneotzat jotzen ditugun arazoei.

Berbarako, mitoek egitura komuna darakutsate kosmosaren, naturaren eta jendartearen hainbat fenomenoren artean. Egitura horren hastapen nagusietakoa da distantzia egokiarena, edo bitarteko neurritsuarena, ordena ahalbidetzen duena, kaosetik zein behin betiko bereizte erabatekotik ekidistantzian.

Adibidez, mitoak azalduko luke zergatik dagoen eguzkia Lurretik distantzia egokira. Zeren eta askoz ere urrutiago egon bailiteke, eta betiereko gaua genuke orduan; baina halaber askoz hurbilago, eta Lurrarekin batera kixkaliko ginateke gu ere.

Aldi berean, mitoak erakutsiko luke zergatik bilatu behar duen gizonak emaztea distantzia egokian: ez urrutiegi, zeren orduan izaki arrotza izan bailiteke, etsaia edo sorgina; baina ezta hurbilegi ere, intzestu-bekatuaren errudun bihurtuko litzatekeelako.

Orobat, azalduko luke zergatik ez diren egunak eta gauak eta urtaroak ziztu bizian edo erritmo ulergaitzez iragaten, baizik eta nolabaiteko erregulartasunarekin.

Mitoak aditzera ematen duenez, ezinbestekoa da eguzkiak eta ilargiak elkarren arteko distantzia egokiari eustea, egunaren eta gauaren alternantzia posible izan dadin; harreman hori, gainera, gizonezkoaren eta emakumearen arteko ezkontza-harremanaren metafora bilakatzen da.

Alegia, mitoak azaltzen dizu zergatik dagoen neurri egoki bat ordena kosmologikoan, ordena meteorologikoan, urtaroen ordenan, natur taxonomian  eta gizarte ordenan. Bildu egiten du hori guztia, eta arazo desberdinei erantzun bakarra aurkitzen saiatzen da.

Guk, berriz, ikuspuntu zientifikoarekin bat, Descartesekin ikasi dugu arazoak zatitan bereizten, eta arras bestelakoak zaizkigu kosmologia,  ezkontza eta urtaroak, zein bere termino berezien arabera planteatu eta ebatzi beharreko jakintzak.