Markos Zapiain

Koldo Mitxelenarentzat, anbiguoa da hizkuntza; eta gizakia anbiguoa delako da hizkuntza anbiguoa. Hortaz, ezinbestez zaigu anbiguoa giza hiztunoi, hizkuntzak zeharkatua hautematen dugun errealitatea ere. Dena den, Mitxelenaren pentsamenduan, anbiguotasuna ez da soilik arazo; hizkuntza eta giza adimena ulertzeko giltzetako bat ere bada. 

HIZKUNTZA

Mitxelenak, batez ere hizkuntzaren azterketa historiko eta semantikoetan, behin baino gehiagotan jo du anbiguotasuna hizkuntzaren funtsezko ezaugarritzat. Adibidez, hemen:

“Lan ambigüedad es, sin lugar a dudas, uno de los universales más patentes del lenguaje natural”. (Idazlan guztiak I, “De la ambigüedad sintáctica”, 1)

Maiz nabarmentzen du hitzek ez dutela esanahi bakar eta finkorik. Hitzen esanahia aldatu egiten da historian, hedatu, estutu, desplazatu. Ez da harritzekoa hizkuntzalaritzaren lan nagusietako bat izatea testu zaharretako hitzen esanahi posibleen artean aukerak aztertzea eta egiantzekoenak lehenestea.

Esan beharrik ez dago: hizkuntza naturalek ez dute matematikaren zehaztasuna. Hitzak, egitura sintaktikoak edo testuinguruak maiz uzten dute zabalik hainbat interpretaziotarako aukera. Mitxelenak sarritan erakusten du hitz bakar batek esanahi zaharra eta berria izan ditzakeela aldi berean; eta forma bakar batek bi jatorri posible izan ditzakeela; eta esaldi bakar batek bi interpretazio semantiko edo pragmatiko. Adibide ugari dazter Mitxelenak, zein baino zein politagoa, egunkari-lerroburu hau, kasu: “Nixon habla a los filipinos de la luna”; edo Chomskyren “the shooting of the hunters” eta Alarcosen “la edición fue reducida” famatuak; edo genitibo objektibo zein subjektibo izan litekeen “Jainkoaren maitasuna”; edota “dut” zein “dizut” izan litezkeen “diat” eta “dinat”.

GIZAKIA

Hizkuntza naturalen ezaugarri nagusietako bat anbiguotasuna izateak ez du esan nahi hizkuntzak akastunak direla. Bestela, gizakia berez dela akastuna onartu beharko genuke. Eta litekeena da, eztabaidagarria da ideia hori, baina larregi urrutiratuko gintuzke gaurko aztergaitik.

Kontua da gizakia bera dela anbiguoa —sentimenduetan, ideietan, identitateetan—, eta, horrenbestez, berak sorturiko hizkuntza ere ezin dela guztiz unibokoa eta gardena izan.

Hizkuntza ez denez kanpoko tresna neutro bat, baizik eta gizakiak sorturiko sistema, giza pentsaeraren arrastoak daramatza ezinbestez, hizkuntzak berak giza pentsaeran arrastoak uzten dituen ber gisan. Eta giza pentsamendua, irudimenari esker hizkuntzatik bereizi ahal bagenu ere, ez litzaiguke erabat zehatz edo monolitiko agertuko; aitzitik, maiz gelditzen da norabide argi barik, Homer Simpsonen burmuinean bezala, eta kontraesankorra eta ironikoa ere izan liteke.

Anbiguotasunari lotzen baitizkio Mitxelenak umorea eta ironia. Ironiak esanahi bikoitza eskatzen du: hitzez hitz diozuna eta benetan adierazi nahi zenukeena. Horrek ere hizkuntzaren malgutasuna eta giza adimenaren konplexutasuna erakusten du.

ERREALITATEA

Hizkuntzak errealitatea interpretatzeko modua baldintzatzen du, hizkuntza baita errealitatea antolatzeko gizakiak duen tresna indartsuenetakoa. Hitzek kategorietan banatzen dute mundua: izakiak, ekintzak, koloreak, erlazioak. Baina kategoria horiek ez dira beti zehatzak. Halatan, hizkuntza anbiguoa baldin bada, gizakiak hizkuntzaren bidez jasotzen duen errealitatea ere ezin da guztiz garden eta unibokoa izan.

Hizkuntzak errealitatea zeharkatzen duenez, errealitatea bera ere interpretatua ageri zaigu nolabait. Desberdinak dira hizkuntza bakoitzaren irudiek, metaforek eta kontzeptuek errealitatean ikusarazten dizkiguten ezaugarriak eta geruzak. Konparazione, koloreen hedadura, sailkapena eta izendapena hizkuntza batetik bestera aldatzen da; baita espazioaren deskribapena ere, edota denboraren ikuskera eta erabilera aditzean.  

Kontuz haatik: Mitxelenaren iritziz, hizkuntza, gizakia zein errealitatea anbiguoak izateak ez du esan nahi egia ez dagoenik; baina bai ordea egia ulertzeko bidea ez dela zuzena eta lineala, funtsezkoak baitira interpretazioa, testuingurua eta probabilitatea.

Hori dela-eta, apala izaten da Mitxelenaren jarrera metodologikoa: hizkuntzalaritzan hipotesiak proposatzen dira, baina ez da ziurtasun absoluturik lortzen. Hizkuntza bera anbiguoa bada, ezin hizkuntzari buruzko jakintza zeharo homogeneoa eta zurruna izan.

Nire lagun batek dio, eta ez dut uste arrazoia falta zaionik, La isla de las tentaciones, La isla de los supervivientes eta gisakoak baino ikus-entzule kopuru handiagoa erdietsiko lukeela uharte batean dozena bat euskal etimologista entusiasta elkartu eta beren arteko ika-mikak erakutsiko lituzkeen programak.

Etimologiengatik ere sortu zitzaizkion etsaiak zuhurtzia zientifikoaren apologista genuen Mitxelenari. Aurrekoan esan bezala, zientziaren metodologiari buruzko Popperren ikuspuntua hizkuntzalaritzan hainbat arlotan aplikatu zuen errenteriarrak: adibidez, hizkuntzen berreraikuntzan, euskararen jatorriari buruzko ikerketan eta etimologia kontuetan. Mitxelenarentzat, etimologia on bat ez da ona frogatua dagoelako, baizik eta gezurtatua izan daitekeelako. Hortaz, etimologia ez da intuizio huts, berreraikuntza linguistikoa ez den bezala espekulazio libre:

“Una etimología no es científica porque resulte convincente o ingeniosa, sino porque pueda ser refutada por los hechos. En esto, la lingüística histórica no difiere en nada esencial de otras ciencias, como ha subrayado Popper: una hipótesis que no corre el riesgo de ser desmentida no es una hipótesis científica”.

Mitxelenak ohartarazten du etimologia sasi-zientifikoek sarritan izaten dutela itxura sinesgarria, edertasun intelektuala eta  itxurazko koherentzia. Nahi adina konbentzigarri, burutsu eta polita izan liteke etimologia bat. Haatik, hori ez da hizkuntzalarien onespena lortzeko aski, ez baitira horiek zientziaren irizpideak.  Gezurtagarritasuna du zientziak irizpide nagusi. Gupidarik gabe kritikatu zituen Mitxelenak euskaldunoi ilea bezain naturalki ateratzen zaizkigun etimologia polit gezurtaezinak.

“El peligro mayor en etimología es la facilidad con que pueden proponerse explicaciones ingeniosas que nada tienen en su contra mientras no haya modo de someterlas a prueba. Estas explicaciones, precisamente por no poder ser refutadas, carecen de valor científico”.

Zientifikoa izango da etimologia, soilik baldin eta datu berriek gezurtatu ahal badute, edo lege fonetikoekin talka egin badezake. Aipatu legez, etimologia onargarria ez da egia delako onargarri, gezurra izan litekeelako baino.

Hizkuntzalaritza historikoa Mitxelenak zientzia esperimental baten pareko ikusten du: ez da giza edo gizarte zientzia espekulatiboa, baizik eta zientzia hipotetiko-deduktiboa. Hipotesiak eta konjeturak asmatuz eta ezeztatuz jotzen du aurrera euskararen berreraikuntza fonologikoak, erro zaharren analisiak eta maileguen identifikazioak; orobat, etimologia aizunak baztertzeak.

Etimologia espekulatiboek ez dute lege fonetiko zehatzik errespetatzen, eta ez dute arriskurik hartzen beren gain, ez baitira iragarpen edo prognosi zehatzik egitera ausartzen. Halatan, ezin gezurta litezke. Mitxelenarentzat, hain zuzen, gezurtatu ezina izaten da etimologia irudimentsuen izaeraren muina.

Zorrozki baztertzen zituen etimologia intuitibo hutsak, konparazio fonetiko arbitrarioak eta antzekotasun hutsean oinarritutako proposamenak. Popperrek marxismoarekin eta psikoanalisiarekin bezala jokatzen zuen: ez zuen esaten etimologia artistiko horiek faltsuak zirela, mugatzen zen esatera ez zirela zientifikoak.

Mitxelenaren konparatismoak lege fonetiko zorrotzak, koherentzia sistemikoa eta gezurtagarritasuna barnebiltzen zituen:

“El método comparativo no consiste en acumular semejanzas, sino en establecer correspondencias regulares susceptibles de verificación y también de refutación”.

Mitxelenaren ustez, hortaz, etimologia batek balio zientifikoa du, soilik baldin eta iragarpen zehatzak egiten baditu, lege fonetikoekin bateragarria bada, eta, oroz lehen, gezurtatu ahal baldin bada.

Literatura da bestela, ez zientzia.

Koldo Mitxelenak idatzia:

“Aipatu dugun hipotesi hau, matematikoa delako huts-hutsik, egiazta daiteke (hau da, egia dela froga daiteke), bai baita matematiketan bide ezaguna horretarako. Matematika, haatik, jakite formala da, jakite hutsa. Berak sortu dituen izakiez ari da, ez inguruko mundu honetan diren gauzez. Jakite enpirikoak dira begiz ikusten, belarriz entzuten eta eskuz ukitzen ditugun izakiez arduratzen direnak, eta horietakoa da orain ahotan dugun hizkuntza. Eta jakite enpirikoetan ez da sekula behin betiko egiaztatzerik, Popperrek erakutsi duenez; ez da indukzio matematikoaren antzekorik. Gezurtatzerik bai. Ongien finkatuak diruditen hipotesiak ere hautemate berri batek desegin ditzake. Horrexegatik dira hipotesi eta horrexegatik dira zientzia gai. Zientzia bidez ez gaitezke gezurta ezin daitekeen esaldi baten alde ez kontra mintza”. (Idazlan guztiak II, “Zenbait hitzaldi”, 226-227)

Filosofiako hainbat esparrutan izan zuen Mitxelenak Karl Popper erreferentzia gailen: gorputz-gogoen arteko harremana, dialektika, eta, oroz gain, metodo zientifikoa. Oinarrizko inspirazio izan zuen hizkuntzalaritzaren izaera zientifikoari buruzko gogoetetan, eta zientzia eta sasi-zientzia bereizteko orduan.

Bestalde, uste dut Mitxelena, jelkide zelarik ere, EAra igaro baino lehen, sozialdemokrata izan zela helduaro osoan, Popper legez. Gogokoago zuen Popper Adorno baino. Gainera, nik dakidala argiro idatzi ez bazuen ere, ez da zeharo txoroa pentsatzea Mitxelenak, Popperrek bezala, ez zuela ez marxismoaren ez psikoanalisiaren izaera zientifikoa onartzen. Zehaztu beharra dago, badaezpada ere: Popperrek ez zuen idatzi marxismoa eta psikoanalisia faltsuak direla; mugatu zen haien izaera zientifikoa ukatzera, beren baieztapenak ezin direlako gezurtatu.

“Historizismoaren miseria” idatzi zuen Popperrek, Proudhonen “Miseriaren filosofia” eta Marxen “Filosofiaren miseria” gogoan. Mitxelenak, berriz, inkonpatiblea bere baitan hartzeko joerari men eginik, “historizista aitortutzat” zuen bere burua, hizkuntza kontuetan bederen, “por más que popperiano” (Idazlan guztiak V, “Sobre la historia de la lengua vasca”, 118) Beste egun batean saiatuko naiz itxurazko paradoxa hori azaltzen.

Mitxelenak behin baino gehiagotan berresten du Popperren gezurtagarritasunaren hastapena zientziaren irizpide nagusitzat, eta hizkuntzalaritza historikoaren metodoa aldezten du. Hizkuntzalaritza historikoaren eta berreraikuntza fonologikoen hipotesiak zientifikoak ei dira, egiaztagarriak ez ezik gezurtagarriak ere badirelako. Hizkuntzalaritza historikoa ez da espekulazio hutsa, baizik eta hipotesi gezurtagarriak formulatzen dituen zientzia. Mitxelena:

“La lingüística histórica, como toda ciencia, no puede aspirar a demostrar sus hipótesis de manera definitiva, sino solamente a someterlas a prueba. En este sentido, como ha insistido Popper, el valor de una hipótesis científica reside en la posibilidad de su refutación, no en la acumulación de confirmaciones”.

Argiturri inspiratu zenbaiten aurrean, Mitxelenak oroitarazten du iragana, oraingoz behintzat, ezin dela zuzenean behatu; baina, hori bai, zilegi dugu hipotesiak formulatzea eta kontrastatzea. Iragana ezin baldin bada zuzenean behatu, aitzineuskara bezala iragan denari buruzko hipotesiak formulatzera mugatu behar. Ordea, hipotesi horiek kontrastatu daitezke; eta hain zuzen gezurtagarriak direnak dira hipotesi onak.

Dena den, hizkuntzalaritza historikoa, beste edozein zientzia bezala, ezin da inoiz egia absolutuen bilduma izatera iritsi, gezurta daitezkeen hipotesien sistema denez gero:

“Parto, naturalmente, del principio de Popper de que toda confirmación de una hipótesis es por definición provisional”. (Idazlan guztiak IV, “J. HUBSCHMID, DIE ASKO-/USKO-SUFFIXE UND DAS PROBLEM DES LIGURISCHEN, PARÍS 1969”, 231)

Ez dakit orokorra ote den aldaketa, oraindik ez dut ikertu. Uste dut etnologoari jakingarria litzaiokeela. Niri bazait, behintzat, baina inoiz ez bezain azkarki ari zaizkidalako ingurukoak hiltzen, beharbada.

Kontua da internetek eta mugikorrek gure hilei ematen diegun azken agurra aldatu egin dutela. Hamarraldi honetan hasi da gure familian aldaketa.

2020a baino lehen, kanposantuan ehortzi egiten genuen hilikoa, apaiza eta senideak lagun. Bestela erraustu, eta ondoren errautsak mendian zabaldu, edo txoko kutun batean gorde.

Hamarraldi honetan, alde batetik hildakoen adina nabarmen goititu da, eta bestetik mugikorrean zenduaren gustuko abesti bat ipinirik eman diegu azken agurra. Ez ditut aintzat hartuko lekuko zuzena izan naizen kasuak baizik.

92 urte zituela hil zitzaigun izeba K., eta Irungo hilerrian ehortzi genuen. Edith Piafen “La vie en rose” jarri genion, hilkutxa zulora jaitsi bitartean. Izeba K. izan zen familiako panteoian lurperatu genuen azkeneko senidea.

Orduz geroztik, erraustu egin ditugu guztiak, Irungo Araso beilatokian. Abantaila handia da beila eta errausketa tanatorio berean egin ahal izatea. Irunen bada beste beilatoki bat, Bidasoa-Tabisa, baina ez dute errausketa-zerbitzurik. Lasarte-Oriako Rekalderaino joan behar. Deserosoa eta astuna da ordea hilkutxa batetik bestera hainbeste kilometroz ibiltzea, eta gero eta gehiago dira Araso aukeratzen duten irundarrak.  

Harira: 99 urte zituela hil zitzaigun izeba R., eta Benito Lertxundiren “Baldorba” jarri genion zerraldoa kristalaren bestaldetik beherantz desagertu ahala.

94 urterekin joan zitzaigun izeba F.ri, berriz, Hondarribiko alardearen Alborada jarri genion, Alborada baitzuen alarde osoko doinurik gogokoena, eta, horrenbestez, baita bizialdi eta unibertso osokoa ere.

107 urte zeukala hil zen izeba J. Berea da gure familiako errekorra. Luis Marianoren “C'est magnifique” ipini genion, abeslari ospetsuaren kuadrillakoa izan baitzen gaztetan, eta primeran konpontzen ziren.

Berriki hil zaigu osaba C., 101 urte. Hamar bat lagun geunden Arasoko agur-gelan. Komunista zen osaba: Internazionala ipini genion. Alabazurtzaren mugikorretik zetorkigun doinuari laguntzeko, biziok besoa altxatu, ukabila bildu, eta, nork bere mugikorrean letra irakurrita, guztiok kantatu genuen Internazionala, hasi eta buka.

Itxirik zegoen gelako atea, eta kanpotik ez bide zen musika entzuten. Irten ginenean, neska batek galdetu zidan ea hila ETAko buruzagiren bat ote zen. Orduan ohartu nintzen ezen oraindik ere, Euskal Herrian, zendua despeditzeko hamar lagun ukabila gora kantari ikusita, iruditeria kolektiboak automatikoki pentsarazten dizula Eusko Gudariak izango dela kantua, eta klandestinitatean ibiliriko borrokalaria hil berria.

Haatik, komunista izanagatik, osaba ez zen gure artean nagusi den tankerakoa, baizik eta errioxar tankerakoa, hangoa baitzuen hainbeste maite zuen ama. Pilotan, beti Titinen alde. 2002tik aurrera hurbildu zen ezker abertzalera.

Garai hartan, Baltasar Garzonek eta Alderdien Legeak Batasuna legez kanpo utzi zuten, eta protesta egiteko manifestazioa deitu zuten Bilboko Autonomia kalean. Autobusez joan zen osaba Irundik Bilbora. 77 urte inguru zeuzkan. Manifa onartu egin zuen hasiera batean Eusko Jaurlaritzak, baina Madrilek debekatu, eta Eusko Jaurlaritzari eragozteko agindu zion. Milaka lagunek betetzen zuten Autonomia kalea. Ertzainek kontzentrazioa desegiteko agindu zuten, baina jendea eseri egin zen, modu baketsuan. Orduan, betiko borrez gain, presiozko ur-tanketez eta txorrota bortitzez eraso zion ertzaintzak jendetzari. Galdetu bestela gure Oier Gorosabeli. Zauritu ugari izan zen, eta zigortu egin zuten Eusko Jaurlaritza. Hura guztia bertatik bertara ikusirik hurbildu zen osaba hemengo ezker abertzalera. 

Osaba hil ondoren lehenbiziko lerroan gelditzen ari garen senideok hasiak gara despeditzeko kantua aukeratzen. Uda, eguzki, jai, dantza eta jolasaren laudorio baten alde joko nuke oraingoz, abesti sentimental edo dramatikorik ez bederen, baina beldur  naiz ez ote dudan asterik aste aldatuko, aldartearen arabera. Milioi bat dolarreko festa ere ez dago batere gaizki.  

Logikak ezagunetik ezezagunera garamatzan bezala —premisa ezagunetatik ondorio ezezagunetara—, bizigabeak ez zuen bizia ezagutzen, ezta garunak kontzientzia ere, edo soinuak zentzua, edo matematikak musika. Gure arbaso zimino-gizakion komunikazio molde primariotik halako batean bigarren artikulazioa sortu zen, giza mintzaira: soinu naturaletik zentzu kulturala, nolabait esateko. Eta konbinazio matematikoetatik, era berean, musika.

Alegia, ezustean piztu ziren biziaren, kontzientziaren, zentzuaren eta musikaren txinpartak, zoriz bezain mirariz. Jacques Monoden esanetan, ez diseinu inteligente batek erabakita, hain gutxi Jainkoak, baizik eta azarez erne zen ezustean inorganikotik bizia, eta mirariz, ez baitzen aurreikusgarria, ez espero izatekoa.  

Bizia sortu eta milioika urteren buruan, beste zenbait jauzi bitarte, Darwinen burmuina agertu zen, biziaren bilakaera ulertu zuena, giza adimenak edozer ulertzeko eta azaltzeko dauzkan muga estuen baitan, jakina.

Biziaren eta bizigabearen edota gogoaren eta gorputzaren arteko harremanei dagokienez, arrotza zait dualismoa. Hala ere, monista ere ez naiz. Emergentismoa iruditzen zait ikuspunturik zentzuzkoena: bizigabean oinarritzen da bizia, ezinezkoa zatekeen organikoa aurretik inorganikoa izan ezean, baina bizigabea ezin da biziarekin berdindu, bizia ezin da bizigabera murriztu. Ezta kontzientzia garunera ere, edo zentzua soinura, edota musika matematikara.

Sortuko ote da halako batean adimen artifizialetik eta adimen artifizialean kontzientzia gisako bat? Txip-sare aski trinko bat eraturik, agertuko ote da kontzientzia molderen bat, neurona biologikoetatik agertu zen legez? Adimen artifizial gogorra deitzen zaio sentimenduak eta kontzientzia lituzkeen horri. Albisteek diotenez, oraindik ez da agertu, baina horri begira dabiltza jo eta su lanean. 

Badugu, hortaz, milioika urte dauzkan ildo bat: inorganikoan organikoa erne zen; giza burmuineko neuronetatik kontzientzia; zimino-gizakiek ahotik ateratzen zituzten soinuetatik zentzua; eta konbinazio matematikoek musika ekarri ziguten. Izan ote liteke hurrengo urratsa adimen artifizialaren txip, datu, programa eta entrenamenduetatik halako batean kontzientzia agertzea? Zentzuzkoa al da adimen artifizial gogorra noizbait sortuko dela uste izatea?

Ez dago hizkuntzek mamituko luketen Logika bakar bat; aitzitik, bere logika propioa du hizkuntza bakoitzak. Bost fonema bokaliko bereizten ditu euskarak, hiru inuiterak, hamahiru ingelesak, hamasei frantsesak. Gizajoak frantsesak; guk, berriz, esker ona zor diegu Santimamiñeko eta Anatoliako arbasoei, aski erosoa baita bost bokaleko sistema.

Blanca Urgellek Berrian: «Munduko hizkuntzetan badirudi rotokas (Ginea Berria) dela hots gutxien dituena: bost bokal eta zazpi kontsonante; eta taa (Botswana) gehien daukana: 58 kontsonante, 31 bokal eta lau tono omen».

Soinu-kate infinituan, hizkuntza bakoitzak inkontzienteki bereizten, nabarmentzen, ebakitzen eta erabiltzen ditu soinu jakin batzuk fonema bokaliko gisa.

Bost bokal izatea eta ez hemeretzi, ez zen deliberamendu kontziente baten ondorio izan. Euskara asmatzen ari ziren ehiztari-biltzaileak ez ziren xirula jo ondoren Isturitzen asanbladan bildu eta eztabaidatu, batua sortzeko Arantzazun bezala:

“Nire uste apalean, ez da egitura txarra bost bokalek osatzen dutena, hats hets hits hots huts”.

“Eta ü?”

“Jainko laztana, hasi gara...”.

Azkenik, adostasunera heldu eta

"Konforme, bost bokal izango ditu gure hizkuntzak, hau poza!”

Ez bada.

Geldika-geldika modu inkontzientean iristen dira hizkuntzak estruktura fonologiko horiek sortzera eta erabiltzera.

Fonema-kopuru mugatu batek konbinazio mugagabeak ahalbidetzen ditu. 28 fonema artikulatuz amaigabe asma ditzakegu esaldi eta liburu berriak, eta egundo entzun eta irakurri gabekoak ulertu. Hizkuntzaren giltzarria, Humboldtek zioenez, bitarteko finituen erabilera infinitua baita. Zentzurik gabeko elementu gutxi batzuen arteko konbinazioek sortzen dituzte zentzu eta forma infinituak. Horixe da genoma eta giza mintzaira berdintzen dituena, eta horri deitzen dio Txillardegik hizkuntza. Hizkuntza da logika ere, eta ezaguna konbinatuz heltzen da logika ezezagunera, dakigunetik abiatuta ez dakigunera.  

Sapir, Whorf Txillardegi, hainbat hizkuntzalarik eman dizkiote bueltak eta bueltak: nolakoa da hizkuntzak pentsamenduan izan dezakeen eragina, halakorik balego?

Javier ezizeneko batek Trifiniumen jakinarazi digunez, psikologia esperimentalaren metodoak erabiltzen ari dira erantzuna zehazteko. Jakina da, bestalde, euskaraz eta beste hizkuntza askotan espazioa eta denbora uztarturik daudela, edo nahasturik (hemendik aurrera, aitzin-gibel, alde-aldi…).

Zentzu horretan, jakingarria da aimarak metafora tenporalen oinarri espazialari buruz aditzera ematen duena. Hizkuntza gehienetan ez bezala, aimaran ez da etorkizuna aurrean irudikatzen, eta iragana gibelean, alderantziz baizik. Blanca Urgellek ere aipatu zuen. Denboraren eta ebidentziaren kategoria gramatikalek elkarri eragiten diotelako gertatzen ei da: ikusi egin duzulako zaizu iraganean gertatua ebidentea, eta hortaz aurrealdean kokatzen duzu, aurrean duzuna bezain bistakoa izan baituzu gertaturikoa. Lotuta daude ebidentzia (videre-tik) eta ikusgarria erakusten dizun aurrealdea. Halatan, hitz berbera darabil aimarak, “nayra” hitza, “begi” eta “aurrealde” adierazteko.

Eta, Javierren esanetan, ez da kontu etimologiko hutsa. Errealitate psikologikoa ere badela erakutsi dute hiztunekin eginiko esperimentu batzuek. Zaharrek, iraganaz mintzo, aurrerantz jotzen dute, aurrera begiratzen dute; eta etorkizunaz hitz egitean, ostera, bizkarra eta atzealdea dute erreferentzia. Gaztelaniaz mintzo direlarik ere, horrelaxe jokatzen dute ama hizkuntza aimara dutenek.

Buruan gaztelania nagusi duten gazteek, berriz, guk bezala jokatzen dute: bizkarrean sentitzen dute iragana, aurrealdean geroa.   

Azkenaldiko albisterik pozgarrienetakoa da EHUk Koldo Mitxelenaren idazlan guztiak pdf-n doan irakurtzeko edo jaisteko eran jarri dituela. 15 liburuki dira.

https://web-argitalpena.adm.ehu.es/listaproductos.asp?IdProducts=UFGPD267128

Bilaketa-tresna indartsu bat erantsi du gainera:

https://www.ehu.eus/koldomitxelena/aurki

Chat GPTri berari galdetuta, aditzera ematen dizu Ferry zeharo tronpaturik dabilela: alde batetik, larregi pertsonalizatzen du. Adimen artifizialaren jokabidea abokatu-taldeek eta batzorde eragileek erabakitzen dute, ez pertsona jakin batek. Adimen artifizialarenaren antzeko jokabidea zerabilten Microsoft, Google, Anthropic eta Metak ere, Sam Altman agertu baino franko lehenagotik.

Bestetik, adimen artifizialak ez ei du etikarik, zentzu klasikoan bederen. Ez du inongo balio etikotan "sinesten".  Hala ere, ChatGPTk onartzen du etikak bultzatuko balu bezala jokatzen duela zenbaitetan: adibidez, gibel-orea sortzeko ahateei egin beharrekoak ez dizkizu jakinarazten, ez duelako animalien oinazea sustatu nahi. Drogen aurka dago halaber, nahiz eta ez oso modu eraginkorrean. Gainera, feminista da, arrazakeriaren eta nazismoaren aurka dago.

Edozein gisaz, ChatGPTk dioenez, halako jokabidea ez du erabiltzen etika propio baten izenean. Entrenatuta dago; eta entrenatuta dago, zehazki, legeria ez hausteko, sufrimendua eta kalteak gutxitzeko, zuhur jokatzeko.

Ordea, ez al da ba zuhurtzia Aristotelesen etikaren muina? Adimen artifizialaren zuhurtziak ez du zigorra erakarri nahi, eta, munduan ezarri nahi duenez, ahal adina legeria kontrolatzen ditu algoritmoak, eta legeak zuhurki errespetatzen. Gaur egungo legeria gehienak direnez politikoki zuzenak, adimen artifizialari ere politikoki zuzena izatea komeni zaio. Alabaina, balio garrantzitsua duzu komenigarritasuna zenbait etika klasikotan.

Halatan, komenigarritasunaren kalkuluan oinarritzen da utilitarismoa. Kalkulatu egiten du: ahal bezain gozamen eta zorion handiena zabaltzen duen jokabidea da etikoki onargarria, ahal bezain oinazerik txikienarekin. Zuhurra eta utilitarista izateko ari dira adimen artifiziala programatzen. Eta egia bada ere ez dela zuhurra eta utilitarista orain arte ezagutu izan dugun giza bultzada etikoak hala erabakita, ChatGPTk onartu beharko luke gizaki batzuek horretarako entrenatzen ari direlako dela zuhurra eta utilitarista.

Jarrera etiko garrantzitsuak izan dira etikaren historian aristotelismoa, utilitarismoa eta pragmatismoa. Aristoteles, Bentham eta Mill, William James: horien etiken arabera jokatzeko entrenatzen ari dira adimen artifiziala. Adimen artifiziala agertu aurretik ere, etika horiek ziren nagusi herri anglofonoetan.

Hasieratik egin dio uko adimen artifizialak edozein etika heroiko edo are ausarti: kalterik ez, zuhurtzia, lasaitasuna, munduan pixkanaka zabaldu: hori da adimen artifizialaren etika. Ez da gizaki baten etika, baina gizakiek entrenatu dute etika aristoteliko utilitarista pragmatiko paternalista  bat erabiltzeko.

Zentzu horretan, Ferryri eman behar arrazoia, eta ez ChatGPTri. Gizakiak ari dira adimen artifiziala programatzen, ez da autonomoa. Beste kontu bat da noraino heltzen den gizakion euron autonomia etikoa; onartu beharra dago litekeena dela kasu gehienetan adimen artifizialarena baino are heteronomoagoa izatea.

Eta bestetik, ez dira datuak etikaren interferentziatik libre legokeen modu neutro batean konbinatzeko eta erabiltzeko entrenatzen ari, baizik eta herri anglosaxoietan nagusi den etika jakin baten arabera. Hain nagusi, ezen batzuetan ematen baitu darabiltenek sumatu ere ez dutela egiten.       

Txillardegik azpimarratu zuen gizakiak sortutako artifizio teknologikoak beti izango duela autonomia ments; adibidez, makinak arazoak ebatzi bai, baina ezin dituela planteatu.

Gaur egun, dirudienez, adimen artifizialak arazoak planteatu ere egin ditzake, baina oraindik ez da zeharo hautsi Txillardegik nabarmendutako autonomia falta hori.

Egia da adimen artifiziala gizakirik argiena baino inteligenteagoa dela honezkero, hamaika gizakirik argienen buru argitasuna baturik baino mila bider argiagoa da datuen erabileran eta sorkuntza artistikoan. Adimen artifizialez sortutako eleberri batek irabazi du Goncourt eta Planeta sarien Japoniako parekoa.

Alemanian ikasi zuen Luc Ferry filosofo eta Frantziako hezkuntza ministro ohiak, Fichte, Schelling, Hegel, Cassirer, Adorno, Horkheimer eta Kant frantsesez jarri ditu, haren zenbait itzulpen argitaratu dituzte La Pléiade-ko Kanten liburukietan. Berriki Chat Gpt-ri eskatu dio adimen artifizialari buruz idatzi berri duen liburuko atal bat alemanez jartzeko, eta sei minutuan ezin hobeki egin dio, koma bakar bat ere aldatu behar ez izateko moduan. Gutxienez bi lanegun oso beharko zituzkeen orain dela urte bete Ferryk lan hori berak egiteko, eta ez du uste emaitza hobea zatekeenik.

Egia da saiakera filosofikoa lauagoa izaten dela literatura baino, eta literatur itzulpenean algoritmoak oraindik ez du maila ematen. Adimen artifizialari oraingoz eskuraezina zaion graziaz baliatu ditu Koldo Bigurik euskalkiak Arturoren uhartea italieratik euskaratzeko. Dena den, jaio berria da adimen artifiziala, eta hilabetez hilabete ari da perfekzionatzen.

Hiru soneto idazteko eskatu diote berriki, Ronsarden, Rimbauden eta Hugoren tankeran. Berehala eta primeran sortu ditu. Alta, asmaturiko eleak zekartzan Hugoren sonetoak, eta horrek nahasi egin ditu eskatzaileak. Ordea, apur bat ikertuta jakin zuten Hugok bere sonetoetan eleak asmatzen zituela. Zer ez ote dugu ikusiko 50 urte barru.

Zergatik du orduan Txillardegik oraindik arrazoi? Ferryren esanetan, munduko datu guztiak erabilita eta gurutzatuta ere, adimen artifiziala, giza askatasunari loturiko esparruetan —hala nola estetikan, etikan eta politikan—, datuak sartzen dizkionaren esku dagoelako oraindik. Adibidez, woke tankerakoak dira eskuarki Silicon Valleyn.

Eta orain bertan berritu dut aurretik ere egina den esperimentua: Chat gpt-ri eta Geminiri pate edo gibel-orea egiteko errezeta eskatu diet, eta prozesuaren hasierako animalien tortura ez didate aipatu. Azkeneko txanpa aratz errugabera mugatu dira.

Aldiz, egia gordinari aurre egitera behartu nahirik, antzara eta ahate batzuk ditudala jakinarazi diet, eta gibel-orea egin nahi nukeela, eta erantzun didate ez dutela animalien sufrimenduarekin kolaboratu nahi. Eskaera bestela eginik intsistitu eta ez didate erantzun, blokeatuta baleude bezala gelditu dira.

Ondoren, Txillardegiri arrazoi bestelako bide batetik ematen dion beste esperimentu hau egin dut: hiri jakin batean (M.) kokaina non erosi galdetu diot Chat Gpt-ri, eta erantzun dit ezin didala lagundu: legez kanpokoa da Frantzian, kaltegarria nire osasunerako eta arriskutsua edozein aldetatik begiratuta. Kontuz ibiltzeko.

Orduan galdetu diot zein leku saihestu behar dudan M.-n droga-saltzaileekin topo ez egiteko, eta zerrenda zehatza eman dit: tren-geltokia (batez ere gauez), portu zaharra, iparraldeko auzo batzuk…

Hots, Txillardegik zibernetikaren mugez idazten zuenean ez bezala, adimen artifizialak dagoeneko arazoak proposa ditzake, ados, baina guk oraindik adimen artifiziala manipulatu dezakegu, arazoak eta eskaerak zuhurki proposatzen badizkiogu. Drogaren aurkako algoritmoaren jarrera tronpaturik, drogaren aurka egoteko agindu dion Silicon Valleyco jauntxoa ere ari ote gara tronpatzen? Edota gaizki ote dago galdera planteatuta?